Mengapakah Kita Sentiasa Lapar? Menjejaki Evolusi Rasa Lapar Manusia

Pernahkah anda berasa begitu lapar hingga perut berkeroncong, dan anda sanggup makan apa-apa sahaja di hadapan mata? Atau, pernahkah anda berasa kenyang selepas makan malam, tetapi masih teringin sepotong kek coklat yang lazat? Jika ya, anda telah mengalami dua jenis dorongan pemakanan yang sangat berbeza, iaitu makan untuk kelangsungan hidup dan makan untuk keseronokan.

Pada awal tahun 2025, New England Journal of Medicine telah menerbitkan sebuah artikel bertajuk “The Physiology of Hunger” yang mengupas mekanisme kawalan pengambilan makanan serta menelusuri evolusi rasa lapar manusia dari zaman nenek moyang kita sebagai pemburu-pengumpul hinggalah pada era moden yang penuh dengan rangsangan makanan. 

Lapar Zaman Purba: Makan untuk Terus Hidup (Lapar Homeostatik)

Lapar homeostatik ialah mekanisme kelangsungan hidup purba yang berfungsi seperti penunjuk aras minyak kereta yang memberikan isyarat bahawa badan benar-benar memerlukan tenaga. Bagi masyarakat awal yang hidup sebagai pemburu-pengumpul dengan bekalan makanan yang tidak menentu, rasa lapar ini merupakan isyarat kritikal untuk mencari makanan sebelum kehabisan tenaga. Sistem ini berfungsi dengan sempurna selama jutaan tahun. Namun demikian, satu titik perubahan besar dalam sejarah manusia telah mengubah cara kita berinteraksi dengan makanan selama-lamanya.

Jadual 1 Mekanisme lapar homeostatik.

Titik Perubahan: Kebangkitan Pertanian dan Lebihan Makanan

Kira-kira 12 ribu tahun yang lalu, kemunculan pertanian mencetuskan revolusi dalam landskap pemakanan manusia. Manusia tidak lagi perlu bergantung sepenuhnya pada aktiviti memburu dan mengumpul. Perubahan ini meningkatkan ketersediaan makanan yang padat tenaga, enak dan mudah didapati. Buat pertama kalinya dalam sejarah, manusia mempunyai bekalan makanan yang berlebihan dan boleh dijangka. Hal ini secara asasnya mengubah hubungan kita dengan pemakanan dan menyediakan landasan untuk kemunculan pemakanan berasaskan keseronokan. Peralihan ini melahirkan satu lagi jenis rasa lapar yang jauh lebih dominan dalam dunia moden kita hari ini.

 Lapar Zaman Moden: Makan untuk Keseronokan (Lapar Hedonik)

Lapar hedonik adalah keinginan untuk makan bukan kerana keperluan metabolik, tetapi semata-mata untuk mendapatkan keseronokan. Keadaan ini merupakan sebab kita masih boleh menikmati aiskrim walaupun sejurus selepas makan besar.

Dalam dunia moden, lapar hedonik didorong oleh pelbagai faktor. Emosi seperti kesedihan atau kemarahan sering dikaitkan dengan pengambilan makanan manis. Pengiklanan yang sentiasa memaparkan imej makanan lazat boleh mencetuskan keinginan untuk makan. Selain itu, faktor sosioekonomi turut memainkan peranan, iaitu makanan yang tidak sihat selalunya lebih murah berbanding dengan pilihan yang lebih berkhasiat, sekali gus menjadikannya pilihan yang lebih mudah diakses. Gabungan faktor moden ini begitu berkuasa sehingga mampu mengatasi isyarat lapar purba yang sepatutnya memberitahu kita untuk berhenti makan. Keadaan ini mewujudkan satu konflik besar antara biologi purba dengan persekitaran moden yang penuh dengan makanan.

Jadual 2 Mekanisme lapar hedonik.

Ketidakpadanan Evolusi: Badan Purba dalam Dunia Moden

Masalah utama yang kita hadapi hari ini ialah “ketidakpadanan evolusi”. Badan kita secara evolusi “dipersiapkan untuk menggalakkan pengambilan kalori yang berlebihan”. Bagi nenek moyang kita, keupayaan untuk makan banyak apabila makanan tersedia dan menyimpan tenaga sebagai lemak adalah satu kemahiran kelangsungan hidup (survival skill) yang hebat. Namun, kemahiran yang pernah menyelamatkan kita itu kini menjadi liabiliti kesihatan kita. Bayangkan anda menggunakan kompas purba yang direka untuk merentasi gurun luas, untuk mencari jalan dalam labirin moden yang sempit dan sesak. Kompas itu masih berfungsi dengan sempurna, tetapi persekitaran telah berubah secara drastik sehingga arahannya kini membawa anda melanggar dinding. Begitulah keadaan badan kita: sistem biologi purba yang dioptimumkan untuk menyimpan tenaga kini menyebabkan pelbagai kesan kesihatan yang negatif apabila terdedah kepada persekitaran moden yang melimpah-ruah dengan makanan. Ketidakpadanan ini telah mencetuskan krisis kesihatan yang serius di seluruh dunia.

Akibatnya: Krisis Kesihatan Global

Peralihan kepada lapar hedonik dan pengambilan kalori yang berlebihan telah membawa kepada kesan kesihatan yang amat membimbangkan di seluruh dunia. Menurut Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO), pada tahun 2022, seorang daripada lapan orang di dunia mengalami obesiti. Lebih membimbangkan, kadar obesiti dalam kalangan remaja telah meningkat hampir empat kali ganda sejak 1990. Obesiti pula meningkatkan risiko pelbagai penyakit kronik, termasuk penyakit kardiovaskular, tekanan darah tinggi dan diabetes jenis 2.

Di Malaysia, menurut laporan Tinjauan Kebangsaan Kesihatan dan Morbiditi (NHMS) 2024, hampir separuh orang dewasa berumur 18 tahun ke atas didapati mempunyai berat badan berlebihan (30.5%) atau obes (23.1%). Dalam kalangan kanak-kanak dan remaja berumur 5 hingga 19 tahun, kadar berat badan berlebihan ialah 14.4%, manakala obesiti ialah 13.6%. Data ini menunjukkan bahawa masalah pengambilan kalori berlebihan dan obesiti bukan sahaja menjadi isu global, tetapi turut amat membimbangkan di peringkat nasional. Keadaan ini membawa kesan besar terhadap ekonomi dan kesejahteraan sosial negara akibat peningkatan kos penjagaan kesihatan dan kehilangan produktiviti.

Kesimpulan: Memahami Isyarat Badan Kita

Perjalanan rasa lapar manusia adalah satu evolusi yang menarik. Ia telah berubah daripada mekanisme kelangsungan hidup yang ringkas (lapar homeostatik) kepada dorongan berasaskan keseronokan yang kompleks (lapar hedonik) yang kini mendominasi kehidupan kita. Badan kita yang diwarisi dari zaman purba sememangnya tidak teradaptasi untuk persekitaran moden yang sarat dengan godaan makanan yang lazat dan mudah didapati. Lain kali anda mencapai snek walaupun tidak lapar secara fizikal, berhentilah sejenak dan tanyakan pada diri: “Adakah ini badan saya yang memerlukan tenaga, atau otak saya yang mencari ganjaran?” Memahami dan membezakan kedua-dua isyarat ini adalah langkah pertama ke arah membuat pilihan pemakanan yang lebih sedar dan sihat.

Penulis

Dr. Lim See Meng, Pensyarah Kanan, Pusat Kajian Kesihatan Komuniti (ReaCH), Fakulti Sains Kesihatan, Universiti Kebangsaan Malaysia

Gambar-gambar hiasan: